Sunt 1919

Historie van de Grunneger Sproak in Stad

 

Bie t begun van de twintegste aaiw was t n drok gedou binnen de Grunneger bewegen. Der waren al verschaidend verainens en in 1905 was der ook n soort aalgemaine organisoatsie "de Centroale" opricht. Boeten pervinsie Grunnen wazzen al Grunneger verainens in Dordrecht (1904), Rötterdam (1906), Arnhem (1914), Haarlem (1914) en Den Hoag (1914). Bliekboar haren lu in de vrumde meer behuifte om mekoar op te zuiken en te proaten in de aigen toal as lu in t aigenste gewest Grunnen.

 

Op 21 november 1917 komen in Hotel Willems in Stad bie mekoar, Jan Evert Scholten, Dr. H. Brouwer, J.A.Wolf en P.H.Pfeiffer. Mr. A.T.Vos haar gain tied. Zai besloeten dijzulfde oavend tot oprichten van "Veraineging Grön­neger Sproak, te Grönningen". Zai wazzen zo liek in de leer, dat zai statuten in t Grunnegs muiken. Mooi dat zai dij liek weerom kregen, dat wer allain aanno­men in t Hollands.

Op 6 Juni 1918 wer verainen keunenkliek goudkeurd. Dizze verainen har ofdailens in veul ploatsen van pervin­zie Grunnen. Ook in Stad was n of­dailen.

 

In 1921 komt der n landelke verainen "Groningen". Verainens dij eerst aalmoal lös van mekoar waren, stoan nou op lieste van dizze nije landelke verainen. Vanoet Stad stait doar gain Grunneger Sproak bie. Wel n aander verainen, de verainen "Stad en Lande".

De landelke verainen "Groningen" wordt loater t Grunneger Genootschop". Zai het t nait aaltied makkelk had. Bedoulen van Jan Evert Scholten was n Perfester veur t Grunnegs te kriegen. De Vraizen hadden dat en dus mos dat veur Grunnegers ook. Dou dat nait lukte en de aansloten verainens aal meer amusementkaant op gongen, dee t hoofdbestuur op vergoadern van 30 Mai 1930 n veurstel de verainen mor op te douken. Dit veurstel wer mit algemaine stemmen ofwezen. Der wer vot n nij hoofdbestuur kozen en nije veurzitter wer K.Ter Laan. En dij het t laank volholden as veurzitter. Hai is 88 joar as hai op alge­maine joarvergoadern in t hotel "Het wapen van Leiden" in Daam op 25 Septem­ber 1959 zulf zegd, dat t tied wordt om noar n aander veurzitter oet te kieken.

 

Mor woar is nou Grunneger Sproak bleven. In statuten van "Grunneger Sproak" in Stad staait dat verainen opricht is op 24 Fe­berwoari 1919. Mor t roare is dat zai in April van dat zulfde joar G.W.Spitzen op verziede hebben as ofdailen "Groningen" van de "Grunneger Sproak" dij in 1918 keunenkliek goudkeurd is. Hou kint t nou komen dat in statuten van "Grunneger Sproak" in Stad staait dat verainen opricht is op 24 Feberwoari 1919? Zo as t liekt is boudel wat in toeze ko­men deurdat op dij doatem, op vergoadern in t Middenstandshoes t besluut no­men is n "toneelclub" binnen de " Grunneger Sproak" op te richten. In aal loatere notulen is ook aaltied te lezen, dat ter bestuursvergoaderns binnen en ver­goanderns mit de " toneelclub".

t Zol ook wezen kinnen dat ol doatem oet statuten veraanderd is in tied dat "Grunneger Sproak" in Stad niks meer van doun hebben wol mit landelke verainen! Sinten speulden doarbie ook n grote rol. Aal ofdailens mozzen sinten ofdroagen aan t hoofdbe­stuur en dat was veur veul verainens swoar. Ofdailen in Stad har daarom zien lid­maatschap in 1926 opzegd. Zai konden sinten zulf beter broeken veur heur aigen gebaauw aan Akerkstroat.

Meschain is dat krekt t moment west dat zai terogge grepen hebben op 24 Feberwoari 1919 om dudelk te moaken dat zai mit landelke verainen niks meer van doun hebben wollen.

A.T.Meijer blift veurzitter van Grunneger Sproak in Stad tot zien dood (7-7-1940). Zien opvolger wordt C.W.Ninteman, dij de ofgeschaiden Grunneger Sproak weer terogge bringt in t grote verband.

 

Jan Evert Scholten het zok veur wis kwoad moakt, dat ter wel n lectoroat kwam veur t Vrais en nait veur t Grunnegs. Vanzulf wazzen der meer dij doar wat aan doun wollen. Zai zaggen t nait in aigen gewest hebben van n krachtege verai­nen veur Grunneger cultuur as n belangrieke ontbrekende schoakel.

Dij schoakel hebben zai perbaaierd te moaken op heur vergoadern van 23 November 1917. n Culturaile verainen "Grunneger Sproak" mit ofdailens in zo veul as t mor kin ploatsen in pervinzie. Noast ofdailen Stad, was doar Daam, Nije Pekel, Sellingen; Onstwedde, Winsem, Zuudhörn, en Winschoot.                     

Der kwam n nij moandblad "Groningen". Dit mos din ook votdoalek t tiedschrift veur dij nije verainen wezen. Aander
verainens oet t laand mozzen zok doar bie aansloeten. Mor dat gebeurde nait. Aander verainens kinnen wie in1919 en 1920 nog aal bie de Centroale vinden in aanhef van t blad en din aalmoal zulfstandeg, noast mekoar.

De ofdailens in de pervinzie doar is niks van terechte komen. ln 1933 is de leste, Daam, verswonden. Schienboar was t stoer, om in ain verainen n bewegen veur cultuur en organisoatie, te koppeln mit gezelleghaid zoas toneelspeulen.

 

De Grunneger Sproak het as toneelverainen n glorieuze tied had. Benoam in de viefteger joaren waren zai bekend tot wied boeten de pervinzie. De verainen har zo'n twijdoezend leden en de 'kovvieverziedes' trokken wekenlaank volle zoalen. In aal schouwbörgen en grode zoalen in de pervinzie speulde De Grunnegr Sproak heur aansprekende stukken zoas 'As de hoagedoorn bluit', 'De Lindenbörg" en 'Kerel op peerd, woar blift tied'. 

 

Ofschoon deur haile geschiedenis hin toneelverainen t mainste aandacht vroagt het en ook t mainst noar boeten treden is, het "de Grunneger Sproak" ook vanof 1919 n zangofdailen. In dat joar 1919, dou toneelverainen in Feberwoari aan loop goan was, het in Sep­tember A.T. Meyer, de veurzitter, t veurtaauw nomen en lu oproupen bie mekoar te komen om ook n zangverainen op te zetten.

Hai schreef n vergoadern oet in t Concerthoes en der kwammen vot datteg lu aan­zetten. Meyer muik ter gaauw waark van en onder laiden van meester van Berkum begonnen eerste repetities. Meester van Berkum wol wel begunnen mor nait deur­goan. t Duurde din ook nait laank dou meester Kraak t spul in kefee "de Pool" aan Grote Maarkt overnam. Mor ook Meester Kraak wol t nait laank doun, hai gong mit pensioun. Daarde onderwiezer het t dou overnomen, meester Wynberg was zien noam, mor hai wer overploatst. Zang har dou schienboar genog onderwiezers hat. Zai wollen nou wel ais wat aans. Meneer Oetler wer vaarde diregent. Hai het t wat langer doan en hai het veul betaikend veur t wieder oetbaauwen van zangverai­nen. Dou hai der mit opholden dee, haar zangverainen al wel ais 70 leden had. Nou was t tied veur n beroepsdiregent. Theo Westen was de man dij zai zöchten. Hai was ook boas van G.O.V. wat loater N.F.O. en nou N.N.O. (Noord Neder­lands Orkest) hait.

Meneer Westen het meer as datteg joar diregent van de zang west. Onder zien lai­den is t aigenste van de zang ontstoan. Hai ston vaaierkaant achter doulstellen van verainenen en het ter ook alles aan doan om dat te berieken. Hai was aaltied drok dounde om benoam t koor Grunnegs te loaten zingen. Nait allenneg in toal mor ook in t  wezen van laidjes en zangspullen mos Grunneger oard deurklinken. Hai was aaltied op zuik naar nije laidjes, teksten van Grunneger schrievers en Grunneger componisten. Op dizze menaaier is der n keur aan laidjes en zangstukken op lieste bie de zang komen. Zai wurden der zo bekend om dat zai voak nuigd wurden. Joa lu wozzen, dat as zai zang van "Grunneger Sproak" nuigden, dat zai din echt Grunneger zang te heuren kregen.

 

Bron: 75 JOAR GRUNNEGER SPROAK IN STAD van Albert Moesker en Olaf Beek